Norma prawna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Norma prawnanorma postępowania będąca częścią porządku prawnego.

Istnieją dwa zasadniczo odmienne ujęcia teoretyczne normy prawnej: ujęcie językowe (zgodnie z którym norma jest pewnym typem wypowiedzi), które jest dominujące[1], oraz mniejszościowe, ujęcie pozajęzykowe (norma prawnej jest pewnym działaniem społecznym).

Norma prawna jako zjawisko językowe

Norma prawna jest wypowiedzią w określonym języku, mającą charakter dyrektywalny, tzn. wyznaczającą adresatowi normy określony sposób zachowania w określonych okolicznościach[2].

Rodzaje norm prawnych

Normy można klasyfikować według różnych cech, przy czym zasadnicze znaczenie ma podział na normy generalne i indywidualne oraz konkretne i abstrakcyjne. Większość przedstawicieli nauk prawnych uznaje, że tylko normy zarówno generalne jak i abstrakcyjne są częścią systemu prawnego i występują w aktach prawnych. Normy indywidualne i konkretne, są z kolei normami będącymi efektem procesu stosowania prawa (np. normy zawarte w wyrokach sądowych lub decyzjach administracyjnych. Stanowisko prezentowane m.in. przez Hansa Kelsena, zgodnie z którym również normy indywidualne i konkretne są częścią systemu prawnego, jest mniejszościowe[3].

Normy indywidualne i generalne

Adresatem normy jest podmiot, któremu norma nakazuje lub zakazuje określone działanie. W zależności od tego, w jaki sposób wskazuje się adresata, wyróżnić można[4]:

  • normy indywidualne – normy, których adresat wskazane są jednoznacznie, poprzez ich wyróżniające, niepowtarzalne cechy (np. wskazanie adresata imiennie, przez PESEL, firmę czy NIP);
  • normy generalne – normy, których adresat wskazane są ogólnie. Wskazanie takie może nastąpić poprzez cechy rodzajowe czy klasy ogólne (np. przedsiębiorca, małoletni), poprzez okoliczności w których znajdzie się adresat (podatnik, który osiągnął określony dochód w danym roku podatkowym). Normą generalną są też normy, których adresat wskazany jest przez określenia w rodzaju: każdy czy nikt[5].

Podział na normy generalne i indywidualne jest podstawą rozróżnienia aktów prawotwórczych i aktów stosowania prawa. Normy generalne zawarte są w aktach normatywnych powszechnie obowiązujących, ale także w wielu uchwałach i zarządzeniach. Normy indywidualne zawarte są w wyrokach i postanowieniach sądów, decyzjach administracyjnych czy umowach[6].

Normy jednostkowe i ogólne

W zależności od tego, czy adresat jest jeden, czy jest ich więcej, rozróżnia się normy jednostkowe i ogólne. Podział ten krzyżuje się z podziałem powyższym, tzn. możliwe są normy ogólne zarówno indywidualne (wiele podmiotów wskazanych w jednoznaczny sposób), jak i generalne. Również norma jednostkowa może mieć charakter indywidualny (konkretna osoba wskazana z imienia i nazwiska), bądź generalny (np. Prezes Rady Ministrów, który jest zawsze jeden, ale wskazany jest w sposób ogólny)[4].

Normy konkretne i abstrakcyjne

W zależności od tego, czy norma określa wykonanie danego czynu jednokrotnie czy wielokrotnie, można wyróżnić normy konkretne i abstrakcyjne[4]. Podział ten ma charakter stopniowalny, a nie rozłączny. Konkretyzacja normy może nastąpić poprzez określenie miejsca, czasu czy treści czynności. Wystarczy dokładne określenie jednego z tych elementów, by norma określana była jako konkretna[7]. W normach abstrakcyjnych elementy te określane są nie jednostkowo, ale poprzez wskazanie klasy podmiotów, zachowań, okresów[8].

Norma konkretna obowiązuje od czasu jej utworzenia do momentu jej wykonania (konsumpcji), lub po upływie czasu na który została wydana. W przeciwieństwie do niej, normy abstrakcyjne, których okres obowiązywania nie został ściśle określony, do ustania ich mocy obowiązującej wymagają dokonania odrębnej czynności uchylającej – derogacji[9].

Tradycyjnie, w pozytywizmie prawniczym przyjmowano, że normy konkretne są cechą odróżniającą akty stosowania prawa od aktów stanowienia prawa. W praktyce, ze względu na wielowymiarowość i stopniowalność konkretyzacji, normy konkretne mogą czasem występować również w tych drugich aktach[10].

Struktura normy prawnej

Jednym z podstawowych sporów dotyczących norm prawnych jest spór o ich strukturę, czyli podstawową formę językową jaką przyjmują. W ramach analitycznej teorii prawa wykształciły się dwa podstawowe stanowiska: koncepcja trójelementowa oraz koncepcja dwuelementowa[11].

Koncepcja trójelementowa

Zgodnie z koncepcją trójelementową, norma prawna składa się z trzech elementów:

  • hipotezy - określającą adresata i okoliczności zastosowania normy prawnej[12].,
  • dyspozycji - określającą nakaz lub zakaz określonego zachowania. Dyspozycja może być mniej lub bardziej szczegółowo określona. Dyspozycja odwołująca się do niewydanych jeszcze aktów prawnych jest nazywana dyspozycją blankietową[13].
  • sankcji - określającej negatywną konsekwencję zachowania niezgodnego z normą. Sankcje mogą

Ze względu na typ hipotez, dyspozycji i sankcji, prawo karne dokonuje klasyfikacji zakazów karnych

Koncepcja trójczłonowej budowy normy prawnej opiera się na przyjmowanym przez niektóre odmiany pozytywistycznej teorii prawa założeniu o tym, że norma prawna ze swej natury musi być zagwarantowana przymusem państwowym i że musi to znaleźć wyraz w jej syntaktycznej strukturze. Wyrażone w tekście prawnym nakazy lub zakazy, których naruszenie nie zostało zagrożone sankcją (leges imperfectae), na gruncie takiego założenia nie mogą być uznane za kompletne normy prawne i ze względu na niemożność skutecznego ich egzekwowania są raczej bliższe niewiążącym hasłom politycznym[14].

Stanowisko to dominowało w okresie PRLu, uzyskując opacie ideologiczne w marksistowskiej teorii prawa. Zgodnie z marksizmem, prawo jest elementem częścią aparatu przemocy w rękach klas panujących i jego koniecznym elementem jest oparcie na przemocy państwowej. Stąd, każda norma prawna musi być wyposażona w sankcję, czyli karę za jej naruszenie. Normy, które były jej pozbawione, nie miały charakteru prawnego, a jedynie moralny.

Koncepcja trójelementowa była krytykowana również w okresie PRLu. Jerzy Lande wykazał, że dla sformułowania kompletnej normy prawnej wystarczą w istocie tylko dwa elementy: hipoteza i dyspozycja. Trójczłonowa norma jest natomiast hybrydą złożoną z elementów dwóch odrębnych norm dwuczłonowych - hipoteza i dyspozycja normy trójczłonowej tworzą w istocie jedną kompletną normę (normę sankcjonowaną), zaś sankcja normy trójczłonowej to dyspozycja innej normy (normy sankcjonującej), która znajduje zastosowanie, jeśli naruszona zostanie norma sankcjonująca. Lande nie kwestionował koniecznego związku normy prawnej i przymusu państwowego, zaznaczając że normy sankcjonowane i normy sankcjonujące pozostają ze sobą w relacji sprzężenia logicznego, tj. że każda norma sankcjonowana, powinna mieć "swoją" normę sankcjonującą[15].

O ile koncepcja trójelementowa nadaje się do zastosowania w obszarze prawa publicznego (szczególnie karnego), to w prawie prywatnym czy w konstytucyjnym wymaga stosowania bardzo skomplikowanych, sztucznych konstrukcji[11]. Istnieją również normy, które w ogóle nie są wyposażone w sankcje, a mimo to uznawane są za obowiązujące prawo (np. normy zawarte w kodekście rodzinnym i opiekuńczym, dotyczące relacji między małżonkami). Tym samym, nie można uznać trójelementowej koncepcji normy za uniwersalną.

Z tego powodu, współcześnie bardziej popularna jest koncepcja norm sprzężonych.

Koncepcja dwuelementowa

Krytyka koncepcji trójelementowej prowadziła do poszukiwania bardziej podstawowej struktury normy prawnej, która dałaby się stosować w całym systemie prawnym.

Zgodnie z koncepcją dwuelementową, norma prawna składa się z dwóch elementów: zakresu normowania i zakresu zastosowania[16].

  • Zakres zastosowania (czasami nazywany też hipotezą) - okoliczności i adresat normy,
  • Zakres normowania (czasami nazywany dyspozycją) - nakazane lub zakazane zachowania.

W zakres zastosowania normy mogą wchodzić[16]:

  • sytuacje niezależne od adresata normy lub w ogóle niezależne od człowieka - zdarzenia prawne,
  • sytuacje zależne od człowieka:
  1. na które człowiek ma lub może mieć przyczynowo wpływ poprzez swoje uświadamiane zachowanie - czyn prawny,
  2. zorientowane celowo na wywołanie oznaczonych skutków prawnych - czynność prawna.
  • działania własne adresata lub dzieło tych działań,
  • działania innych osób.

W zakresie zastosowania jak i normowania mogą pojawiać się czynności psychofizyczne oraz czynności konwencjonalne (w tym zastosowanie innych norm).

Koncepcja dwuelementowa uznaje, że sankcja nie jest koniecznym elementem każdej normy, lecz jest osobną normą, sprzężoną funkcjonalnie z normą podstawową (koncepcja norm sprzężonych)[17]. Dwie normy sprzężone to:

  • Norma sankcjonowana - nakazująca lub zakazująca określonego zachowania,
  • Norma sankcjonująca - nakazująca organowi kompetentnemu (adresat), w sytuacji złamania normy sankcjonowanej (okoliczności) skazanie łamiącego normę na określoną karę (powinne zachowanie). Norma sankcjonująca skierowana jest zawsze do organów władzy publicznej, ponieważ tylko oni posiadają odpowiednie kompetencje, by stwierdzić naruszenie normy sankcjonowanej oraz wystosować odpowiednie sankcje wobec naruszyciela[18]

Przypisy

  1. Bator i in. 2012 ↓, s. 142.
  2. Wronkowska i Ziembiński 2001 ↓, s. 25.
  3. Wronkowska i Ziembiński 2001 ↓, s. 27.
  4. a b c Wronkowska i Ziembiński 2001 ↓, s. 26.
  5. Bator i in. 2012 ↓, s. 129-131.
  6. Bator i in. 2012 ↓, s. 129-132.
  7. Bator i in. 2012 ↓, s. 134-135.
  8. Bator i in. 2012 ↓, s. 128-129.
  9. Bator i in. 2012 ↓, s. 135.
  10. Bator i in. 2012 ↓, s. 136.
  11. a b Bator i in. 2012 ↓, s. 165-166.
  12. Bator i in. 2012 ↓, s. 118-119.
  13. Bator i in. 2012 ↓, s. 116-117.
  14. Śmiałowksi 1961 ↓.
  15. Lande 1956 ↓.
  16. a b Bator i in. 2012 ↓, s. 167-169.
  17. Bator i in. 2012 ↓, s. 1646-148.
  18. Pojęcie i istota sankcji w teorii prawa. W: Mirosław Wincenciak: Sankcje w prawie administracyjnym i procedura ich wymierzania. Wolters Kluwer Polska, 2008, s. 18-19, seria: Monografie - Wolters Kluwer Polska. ISBN 83-7526-924-7. [dostęp 2013-12-12].

Bibliografia

  • Andrzej Bator i inni, Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, Warszawa: Wolters Kluwer, 2012.
  • Jerzy Lande, Nauka o normie prawnej, „Annales UMCS”, III, 1956.
  • Wiesław Lang, Jerzy Wróblewski, Sylwester Zawadzki, Teoria państwa i prawa, Warszawa: PWN, 1980.
  • Jerzy Śmiałowski, Zagadnienie przymusu a struktura normy prawnej, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego”, 8, 1961.
  • Sławomira Wronkowska, Zygmunt Ziembiński, Zarys teorii prawa, Poznań: Ars Boni et Aequi, 2001.

Zobacz też